به گزارش پتروقلم، «کانون مطالعات انرژی» و «مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی» در گزارشی با عنوان «ظرفیت‌شناسی همکاری راهبردی صنعت پتروشیمی ایران و چین»، ظرفیت‌های موجود برای گسترش همکاری میان دو کشور در حوزه پتروشیمی را بررسی کرده‌اند.
این مطالعه با تمرکز بر چالش‌های ساختاری صنعت پتروشیمی ایران، راهکارهایی را برای استفاده از ظرفیت‌های چین در حوزه سرمایه‌گذاری، فناوری، زیرساخت، لجستیک و مدیریت انرژی پیشنهاد می‌کند؛ رویکردی که می‌تواند زمینه توسعه زنجیره ارزش و کاهش وابستگی صنعت به فناوری و منابع مالی غربی را فراهم کند.
چالش‌های اصلی صنعت پتروشیمی ایران
صنعت پتروشیمی ایران با وجود برخورداری از ذخایر قابل توجه نفت و گاز، در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از محدودیت‌ها مواجه شده است. ناترازی گاز، افت فشار برخی میادین، تحریم‌های بین‌المللی، دشواری دسترسی به فناوری و تجهیزات پیشرفته و همچنین محدودیت منابع مالی، از مهم‌ترین موانع توسعه این صنعت به شمار می‌روند.
بر اساس اهداف برنامه هفتم پیشرفت، ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی باید از حدود ۹۶ میلیون تن به ۱۳۱.۵ میلیون تن در پایان برنامه افزایش پیدا کند. با این حال، تحقق این هدف بدون رفع موانع موجود در حوزه خوراک، سرمایه‌گذاری، فناوری و زیرساخت با چالش جدی روبه‌رو خواهد بود.
محدودیت دسترسی به فناوری و لایسنس‌های پتروشیمی
یکی از مسائل مهم صنعت پتروشیمی ایران، محدودیت دسترسی به برخی لایسنس‌ها، دانش فنی و تجهیزات پیشرفته است. تحریم‌ها دسترسی به فناوری‌های جدید و تجهیزات پیچیده را دشوار کرده و در برخی موارد، بازسازی و نوسازی واحدهای تولیدی را با هزینه و زمان بیشتری همراه ساخته است.
توسعه همکاری فناورانه با چین می‌تواند بخشی از این خلأ را جبران کند. چین طی سال‌های گذشته توانسته بخش قابل توجهی از فناوری‌های مورد نیاز صنایع شیمیایی و پتروشیمی را توسعه داده و بومی‌سازی کند.
بر همین اساس، انتقال دانش فنی و استفاده از لایسنس‌های چینی در تولید محصولاتی مانند پلی‌کربنات، پلی‌ال‌ها، پلی‌استال‌ها و اکریلونیتریل می‌تواند به توسعه محصولات تخصصی و کاهش وابستگی ایران به فناوری‌های غربی کمک کند.
ناترازی گاز؛ مانعی برای افزایش تولید پتروشیمی
کاهش فشار برخی میادین گازی، به‌ویژه در پارس جنوبی، یکی از چالش‌های مهم پیش روی مجتمع‌های پتروشیمی گازمحور است. کاهش یا قطع خوراک در دوره‌های اوج مصرف گاز، ظرفیت تولید مجتمع‌ها را تحت تأثیر قرار داده و موجب افزایش عدم‌النفع ارزی صنعت می‌شود.
در این شرایط، حرکت به سمت خوراک‌های مایع از جمله نفتا، میعانات گازی و سایر برش‌های نفتی می‌تواند راهکاری برای متنوع‌سازی سبد خوراک پتروشیمی کشور باشد.
فرصت چین برای سرمایه‌گذاری در زنجیره خوراک مایع
یکی از محورهای پیشنهادی در مطالعه مشترک، استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری و فاینانس چین برای توسعه مجتمع‌های پتروشیمی مبتنی بر خوراک مایع است.
توسعه این بخش علاوه بر کاهش تمرکز صنعت بر گاز طبیعی، امکان تولید طیف گسترده‌تری از محصولات پتروشیمی را فراهم می‌کند و می‌تواند مسیر ایران را برای ورود به بخش‌های پایین‌دستی و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر هموار سازد.
مشارکت شرکت‌های چینی در تأمین مالی و اجرای پروژه‌های یکپارچه پتروشیمی، در صورت طراحی مناسب قراردادها، می‌تواند به توسعه ظرفیت‌های جدید و فعال شدن پروژه‌های نیمه‌تمام نیز کمک کند.
همکاری ایران و چین برای توسعه زنجیره ارزش
یکی از ضعف‌های ساختاری صنعت پتروشیمی ایران، سهم بالای محصولات پایه و مواد اولیه در صادرات است. تداوم این وضعیت، ظرفیت کشور برای ایجاد ارزش افزوده، اشتغال صنعتی و افزایش درآمدهای صادراتی را محدود می‌کند.
همکاری با چین می‌تواند در صورت تمرکز بر صنایع پایین‌دستی، به تغییر این الگو کمک کند. تولید محصولات تخصصی و پلیمری، توسعه صنایع تکمیلی و ایجاد واحدهای جدید در زنجیره الفین و متانول از جمله مسیرهایی است که می‌تواند ارزش اقتصادی بیشتری برای صنعت ایجاد کند.
فناوری چینی برای بهینه‌سازی مصرف انرژی و کاهش کربن
مدیریت مصرف انرژی و کاهش انتشار کربن نیز از دیگر زمینه‌های بالقوه همکاری میان ایران و چین است.
استفاده از فناوری‌های نوین در زمینه بهینه‌سازی انرژی، جذب، استفاده و ذخیره‌سازی کربن و ارتقای بهره‌وری واحدهای پتروشیمی می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌های تولید، صنعت ایران را برای مواجهه با الزامات جدید زیست‌محیطی و تجاری آماده کند.
این موضوع با توجه به افزایش توجه بازارهای جهانی به انتشار کربن و هزینه‌های مرتبط با آن، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
توسعه بنادر و زیرساخت‌های لجستیکی با مشارکت چین
افزایش ظرفیت تولید پتروشیمی بدون توسعه همزمان زیرساخت‌های حمل‌ونقل و صادرات، نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد. بنادر، مخازن ذخیره‌سازی، خطوط ریلی و شبکه‌های انتقال محصولات باید متناسب با ظرفیت‌های جدید توسعه پیدا کنند.
تجربه چین در توسعه بنادر، هوشمندسازی زیرساخت‌های لجستیکی و ایجاد کریدورهای تجاری می‌تواند برای ایران نیز قابل استفاده باشد و به تقویت جایگاه کشور در مسیر تجارت منطقه‌ای محصولات پتروشیمی کمک کند.
منافع راهبردی چین از همکاری با صنعت پتروشیمی ایران
بر اساس این مطالعه، منافع چین از توسعه همکاری با ایران صرفاً به خرید محصولات پتروشیمی محدود نمی‌شود و ابعاد اقتصادی، انرژی و ژئوپلیتیکی گسترده‌تری دارد.
دسترسی مطمئن‌تر به منابع نفت و گاز، کاهش ریسک مسیرهای سنتی انتقال انرژی و نزدیک شدن به بازارهای مصرف غرب آسیا و اروپا، از جمله عواملی است که می‌تواند انگیزه چین برای حضور بیشتر در پروژه‌های پتروشیمی ایران را افزایش دهد.
ایجاد واحدهای تولیدی در ایران همچنین می‌تواند هزینه حمل محصولات چینی به برخی بازارهای منطقه را کاهش دهد و ایران را به یکی از حلقه‌های زنجیره تأمین محصولات شیمیایی و پتروشیمی چین تبدیل کند.
یوآن و صادرات فناوری؛ دو منفعت دیگر برای چین
توسعه مبادلات تجاری میان ایران و چین و استفاده بیشتر از یوآن در تسویه معاملات می‌تواند یکی دیگر از ابعاد همکاری اقتصادی دو کشور باشد.
از سوی دیگر، مشارکت شرکت‌های چینی در پروژه‌های پتروشیمی خارج از مرزهای این کشور، فرصت مناسبی برای صادرات فناوری و تقویت جایگاه چین در بازار جهانی تجهیزات و دانش فنی صنعت پتروشیمی ایجاد می‌کند.
ضرورت مدیریت ریسک در همکاری با چین
گسترش همکاری با چین در صنعت پتروشیمی، در کنار فرصت‌های اقتصادی، نیازمند طراحی دقیق قراردادها و مدیریت ریسک است.
در این مسیر، نباید همکاری خارجی صرفاً به تأمین مالی پروژه‌ها یا فروش محصولات پایه محدود شود. الزام به انتقال فناوری، آموزش نیروی انسانی، مشارکت واقعی شرکت‌های ایرانی، تعیین سازوکار مشخص برای انتقال دانش فنی و ارزیابی دقیق نرخ بازگشت سرمایه پروژه‌ها از جمله مواردی است که باید در قراردادها مورد توجه قرار گیرد.
همچنین استفاده از مدل‌هایی مانند قراردادهای خرید تضمینی محصول (Off-take) می‌تواند در برخی پروژه‌ها به جای اتکای صرف به بازپرداخت نقدی منابع مالی مورد بررسی قرار گیرد.
مسیر پیشنهادی برای توسعه همکاری پتروشیمی ایران و چین
مطالعه انجام‌شده، همکاری ایران و چین را فرصتی برای بازطراحی بخشی از ساختار صنعت پتروشیمی می‌داند؛ به‌ویژه در شرایطی که تحریم‌ها و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری خارجی دسترسی ایران به منابع مالی و فناوری غربی را محدود کرده است.
در این چارچوب، توسعه خوراک مایع، تکمیل زنجیره متانول و الفین، تولید محصولات پایین‌دستی و تخصصی، استفاده از فناوری‌های جدید انرژی و توسعه زیرساخت‌های صادراتی می‌تواند در اولویت همکاری‌های دو کشور قرار گیرد.
همچنین تبدیل بخشی از متانول مازاد به محصولات با ارزش افزوده بیشتر از جمله الفین‌ها و استفاده از ظرفیت‌های موجود برای تولید محصولات سوختی، می‌تواند به کاهش خام‌فروشی و افزایش بهره‌وری منابع کشور کمک کند.
جدول مهم‌ترین محورهای همکاری ایران و چین در پتروشیمی
| محور همکاری | ظرفیت و فرصت برای ایران | دستاورد احتمالی |
|---|---|---|
| سرمایه‌گذاری | تأمین مالی پروژه‌های پتروشیمی و طرح‌های نیمه‌تمام | افزایش ظرفیت تولید |
| فناوری و لایسنس | استفاده از دانش فنی و فناوری‌های چینی | کاهش وابستگی فناورانه |
| خوراک مایع | توسعه پروژه‌های مبتنی بر نفتا و میعانات گازی | تنوع‌بخشی به خوراک |
| زنجیره ارزش | توسعه صنایع پایین‌دستی و محصولات تخصصی | افزایش ارزش افزوده صادرات |
| مدیریت انرژی | استفاده از فناوری‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی | کاهش هزینه تولید |
| کاهش کربن | بهره‌گیری از فناوری‌های CCU و فناوری‌های کم‌کربن | کاهش ریسک‌های زیست‌محیطی |
| لجستیک | توسعه بنادر، انبارش و خطوط ریلی | تقویت صادرات و ترانزیت |
| بازار چین | دسترسی به بازار بزرگ محصولات پتروشیمی | افزایش فرصت‌های صادراتی |
جمع‌بندی
همکاری راهبردی ایران و چین در صنعت پتروشیمی می‌تواند در صورت طراحی هدفمند، بخشی از نیاز کشور به سرمایه، فناوری و زیرساخت را پوشش دهد و همزمان مسیر توسعه زنجیره ارزش را هموار کند.
با این حال، موفقیت این همکاری به نحوه تنظیم قراردادها و میزان انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری واقعی وابسته است. تمرکز صرف بر صادرات مواد پایه و تأمین مالی پروژه‌ها نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای بلندمدت صنعت باشد.
بر این اساس، حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، تنوع‌بخشی به خوراک، توسعه صنایع پایین‌دستی، ارتقای بهره‌وری انرژی و استفاده از ظرفیت چین برای توسعه زیرساخت‌های صادراتی می‌تواند زمینه‌ساز نقش‌آفرینی پررنگ‌تر ایران در زنجیره ارزش پتروشیمی منطقه باشد.
این مطالعه در سال ۱۴۰۵ با همکاری کانون مطالعات انرژی و مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی و توسط مهدی دیزانی و فاطمه میرجلیلی انجام شده است.
ارسال دیدگاه