به گزارش پتروقلم، تحول دیجیتال در صنعت پتروشیمی دیگر صرفاً به خرید نرم‌افزار، توسعه سامانه‌های اطلاعاتی یا استفاده از تجهیزات جدید فناوری محدود نمی‌شود. اکنون داده به یکی از مهم‌ترین دارایی‌های صنعت تبدیل شده و نحوه جمع‌آوری، تبادل، تحلیل و استفاده از آن می‌تواند بر کیفیت تصمیم‌های مدیریتی و تنظیم‌گری اثر مستقیم داشته باشد.
گستردگی زنجیره صنعت پتروشیمی و حجم بالای اطلاعات مربوط به خوراک، تولید، مصرف انرژی، فروش، صادرات و عملیات باعث شده است دسترسی به داده‌های معتبر و لحظه‌ای بیش از گذشته اهمیت پیدا کند. در همین راستا، شرکت ملی صنایع پتروشیمی به‌عنوان نهاد تنظیم‌گر صنعت، در تلاش است الگوی جدیدی برای تبادل داده با مجتمع‌های پتروشیمی ایجاد کند؛ الگویی که هم نیازهای اطلاعاتی رگولاتور را پاسخ دهد و هم مالکیت و محرمانگی اطلاعات شرکت‌ها را حفظ کند.
شهرام رضایی، مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی، معتقد است حکمرانی داده باید در نهایت به تصمیم‌سازی منجر شود و صرف ایجاد داشبورد، پایگاه داده یا سامانه‌های اطلاعاتی نمی‌تواند به‌تنهایی به معنای تحقق تحول دیجیتال باشد.
تنظیم‌گری پتروشیمی به داده دقیق و به‌موقع نیاز دارد
به گفته رضایی، شرکت ملی صنایع پتروشیمی به‌عنوان رگولاتور، اطلاعات گسترده‌ای از صنعت در اختیار دارد، اما بخشی از این داده‌ها به‌دلیل ضعف ارتباط میان سامانه‌های مجتمع‌ها و رگولاتور، با تأخیر یا دقت کمتر دریافت می‌شود.
او تأکید می‌کند پیش از توسعه فناوری باید فرهنگ مشترکی درباره ارزش داده شکل بگیرد. مجتمع‌های پتروشیمی، به‌ویژه شرکت‌های خصوصی، زمانی انگیزه بیشتری برای اشتراک‌گذاری اطلاعات خواهند داشت که بدانند این اقدام چه منفعتی برای خود آنها و کل اکوسیستم صنعت ایجاد می‌کند.
از نگاه مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی، تبادل داده باید دوسویه باشد و در کنار دسترسی به اطلاعات، موضوع امنیت سایبری، محرمانگی و پایداری سرویس‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد.
رگولاتوری مبتنی بر فناوری چگونه شکل می‌گیرد؟
یکی از رویکردهای مطرح‌شده برای توسعه این مدل، استفاده از ظرفیت RegTech یا رگولاتوری مبتنی بر فناوری است.
در این رویکرد، بخش خصوصی از فناوری و تجربه عملیاتی خود استفاده می‌کند و رگولاتور نیز با تکیه بر داده‌های مورد نیاز، وظیفه تنظیم‌گری را دقیق‌تر انجام می‌دهد.
البته از دید رضایی، رگولاتور نباید به دنبال دریافت تمام اطلاعات شرکت‌ها باشد؛ بلکه باید تنها داده‌هایی را مطالبه کند که برای انجام وظایف قانونی و تنظیم‌گری ضروری هستند. چنین رویکردی می‌تواند نگرانی شرکت‌ها درباره افشای اطلاعات تجاری و محرمانه را کاهش دهد.
تبادل فدرال داده؛ راهکاری برای حفظ محرمانگی اطلاعات
یکی از راهکارهای پیشنهادی برای حل این مسئله، حکمرانی و تبادل فدرال داده است.
در این مدل، لازم نیست تمامی اطلاعات یک مجتمع پتروشیمی به رگولاتور منتقل شود. بلکه داده مشخص و مورد نیاز در اختیار رگولاتور قرار می‌گیرد و جزئیات تجاری و عملیاتی در محل خود شرکت باقی می‌ماند.
حتی می‌توان الگوریتم‌های مورد نیاز را از سوی رگولاتور در اختیار مجتمع‌ها قرار داد تا تحلیل در داخل همان شرکت انجام شود و تنها خروجی مورد نیاز در اختیار رگولاتور قرار گیرد.
این مدل علاوه بر افزایش مشارکت بخش خصوصی، می‌تواند ریسک‌های مرتبط با امنیت سایبری و افشای اطلاعات تجاری را نیز کاهش دهد.
سامانه «شهاب»؛ گام صنعت پتروشیمی برای حکمرانی هوشمند داده
یکی از مهم‌ترین پروژه‌های تحول دیجیتال صنعت پتروشیمی، سامانه «شهاب» است؛ سامانه‌ای که با هدف حرکت به سمت شبکه هوشمند انرژی و ایجاد زیرساخت لازم برای پایش جریان منابع و محصولات طراحی شده است.
بر اساس توضیحات رضایی، هدف این سامانه دریافت اطلاعات مجتمع‌های پتروشیمی با رویکرد فدرال و مبتنی بر مدل Zero Trust یا اعتماد صفر است.
در این چارچوب، مجتمع‌ها برای ارائه اطلاعات مجبور به ایجاد دسترسی‌های گسترده یا ارتباطات ناایمن نیستند و شرکت ملی صنایع پتروشیمی نیز تنها به حداقل داده‌های مورد نیاز خود دسترسی خواهد داشت.
این اطلاعات می‌تواند برای ایجاد تعادل میان منابع ورودی و محصولات خروجی صنعت مورد استفاده قرار گیرد؛ از نفت و گاز و آب گرفته تا محصولات تولیدی و سایر خروجی‌ها.
اهداف اصلی سامانه شهاب
| محور | کارکرد مورد انتظار |
|---|---|
| حکمرانی داده | ایجاد چارچوب منسجم برای استفاده از داده‌های صنعت |
| پایش انرژی | رصد جریان انرژی و منابع در صنعت پتروشیمی |
| تعادل جرم و انرژی | مقایسه منابع ورودی با محصولات و خروجی‌ها |
| تنظیم‌گری هوشمند | کمک به تصمیم‌گیری دقیق‌تر رگولاتور |
| امنیت اطلاعات | کاهش نیاز به دسترسی گسترده به اطلاعات شرکت‌ها |
| ارزش‌آفرینی برای شرکت‌ها | فراهم‌کردن اطلاعات تحلیلی و دید جامع از زنجیره ارزش |
سامانه شهاب فقط برای دولت نیست
رضایی تأکید دارد که خروجی سامانه شهاب نباید تنها در اختیار سیاست‌گذار قرار گیرد.
برای مثال، یک شرکت پتروشیمی می‌تواند از طریق این سامانه اطلاعات جامع‌تری درباره میزان تولید یک محصول در صنعت، محل تولید یا مسیر انتقال آن به دست آورد.
به این ترتیب، شهاب می‌تواند علاوه بر کمک به سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری، به‌عنوان یک زیرساخت اطلاعاتی برای تصمیم‌گیری شرکت‌های پتروشیمی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
اجرای آزمایشی شهاب در دستور کار است
طراحی سامانه شهاب انجام شده، اما اجرای آن به‌صورت هم‌زمان در تمام صنعت با توجه به شرایط و محدودیت‌های موجود امکان‌پذیر نیست.
بر اساس برنامه اعلام‌شده، اجرای آزمایشی پروژه ابتدا در یکی از مجموعه‌های وابسته به شرکت ملی صنایع پتروشیمی، از جمله مرکز اراک شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، انجام خواهد شد.
پس از ارزیابی مرحله پایلوت، قرار است توسعه پروژه با مشارکت کنسرسیومی از شرکت‌های پتروشیمی دنبال شود. طبق اعلام مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی، هدف‌گذاری انجام‌شده آماده‌سازی پایلوت تا پایان آبان است.
هوش تجاری باید قبل از هوش مصنوعی توسعه پیدا کند
یکی از نکات کلیدی در مسیر تحول دیجیتال صنعت پتروشیمی، تفکیک میان هوش تجاری (BI) و هوش مصنوعی (AI) است.
رضایی معتقد است صنعت ابتدا باید داده‌های صحیح، معتبر و به‌موقع را جمع‌آوری و در یک زیرساخت مناسب سازمان‌دهی کند. پس از آن، هوش تجاری می‌تواند این داده‌ها را به اطلاعات قابل استفاده برای تصمیم‌گیری تبدیل کند و در مرحله بعد، هوش مصنوعی بر پایه همین زیرساخت توسعه یابد.
به بیان دیگر، مسیر پیشنهادی عبارت است از:
داده صحیح → هوش تجاری → تصمیم‌سازی → هوش مصنوعی
در صورت وجود چنین زیرساختی، اطلاعاتی مانند میزان تولید، فروش، قیمت محصولات، وضعیت بازارهای جهانی، شرایط آب‌وهوایی و سایر متغیرهای مؤثر می‌تواند برای تحلیل‌های پیشرفته مورد استفاده قرار گیرد.
هوش مصنوعی چه کاربردهایی در پتروشیمی دارد؟
هوش مصنوعی می‌تواند در بخش‌های مختلف صنعت پتروشیمی کاربرد داشته باشد. یکی از مهم‌ترین این حوزه‌ها نگهداری پیش‌بینانه است؛ یعنی شناسایی علائم خرابی تجهیزات پیش از وقوع نقص جدی.
در حوزه ایمنی نیز الگوریتم‌های هوش مصنوعی می‌توانند با تحلیل مستمر داده‌ها و تصاویر، نشانه‌های خطر را شناسایی کنند.
پردازش تصویر، تحلیل داده، پایش تجهیزات و تصمیم‌یارهای مدیریتی از دیگر زمینه‌هایی هستند که می‌توانند از ظرفیت هوش مصنوعی بهره ببرند.
با این حال، استفاده از AI بدون داشتن داده معتبر می‌تواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد. به همین دلیل، توسعه زیرساخت داده باید هم‌زمان با اجرای پروژه‌های هوش مصنوعی دنبال شود.
نقشه راه هوش مصنوعی صنعت پتروشیمی تدوین شده است
برای استفاده هدفمند از هوش مصنوعی، سند جامع هوش مصنوعی صنعت پتروشیمی تدوین شده است.
بر اساس توضیحات مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی، پروژه‌های این سند بر مبنای نیازهای واقعی صنعت تعریف شده‌اند و هدف صرفاً افزایش تعداد پروژه‌های فناورانه نیست.
در این رویکرد ابتدا مسئله و نیاز صنعت شناسایی می‌شود و سپس مشخص خواهد شد که هوش مصنوعی در کدام بخش می‌تواند ارزش بیشتری ایجاد کند.
کمبود نیروی متخصص؛ یکی از چالش‌های اصلی تحول دیجیتال
در کنار زیرساخت‌های فنی، نیروی انسانی متخصص یکی از مهم‌ترین چالش‌های تحول دیجیتال در صنعت پتروشیمی عنوان شده است.
رضایی معتقد است مسئله تنها هزینه ایجاد زیرساخت نیست و جذب نیروهای متخصص فناوری با ساختارهای موجود در بخش دولتی دشواری‌هایی دارد.
از سوی دیگر، واگذاری کامل پروژه‌های تخصصی به پیمانکاران نیز می‌تواند باعث خروج دانش فنی از سازمان شود. به همین دلیل، حفظ هسته‌ای از نیروهای متخصص در بدنه صنعت در کنار استفاده از ظرفیت شرکت‌های بیرونی ضروری دانسته شده است.
آکادمی دیجیتال برای ارتقای سواد فناوری
آموزش نیروی انسانی نیز بخش دیگری از برنامه تحول دیجیتال صنعت پتروشیمی است.
طرح ایجاد آکادمی دیجیتال صنعت پتروشیمی با هدف افزایش سواد دیجیتال و ارتقای توانمندی‌های فنی کارکنان و شرکای زنجیره ارزش تدوین شده و در مرحله عملیاتی‌سازی قرار دارد.
این آموزش‌ها تنها برای متخصصان فناوری طراحی نشده و قرار است مدیران و کارشناسان سایر بخش‌ها را نیز دربرگیرد؛ زیرا تصمیم‌گیری مبتنی بر داده نیازمند درک مشترک مدیریتی از فناوری‌های جدید است.
عملکرد شرکت‌های پتروشیمی در تحول دیجیتال یکسان نیست
به گفته رضایی، جهت‌گیری عمومی صنعت پتروشیمی به سمت تحول دیجیتال شکل گرفته، اما میزان پیشرفت شرکت‌ها یکسان نیست.
بر اساس ارزیابی مطرح‌شده از سوی مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی صنایع پتروشیمی، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد شرکت‌ها توانسته‌اند از اجرای اقدامات تحول دیجیتال منفعت مشخصی به دست آورند و سایر شرکت‌ها همچنان در حال طی این مسیر هستند.
از نگاه او، شرکت‌های خصوصی به دلیل ارتباط مستقیم میان بهره‌وری و درآمد، معمولاً اثر داده دقیق و به‌موقع را سریع‌تر در عملکرد خود مشاهده می‌کنند.
تحول دیجیتال چگونه به مدیریت ناترازی انرژی کمک می‌کند؟
تحول دیجیتال به‌تنهایی قادر به حل ناترازی انرژی نیست، اما می‌تواند مدیریت منابع را بهبود دهد.
رضایی با اشاره به تجربه‌های جهانی، تأکید کرده است که استفاده صحیح از داده می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر عملکرد سازمان‌ها داشته باشد. در صنعت پتروشیمی نیز سامانه‌هایی مانند شهاب می‌توانند با ایجاد دید دقیق‌تر نسبت به جریان منابع، زمینه مدیریت بهتر انرژی و کاهش بخشی از اتلاف‌ها را فراهم کنند.
حکمرانی داده بدون تصمیم‌گیری مبتنی بر داده کامل نیست
حکمرانی داده تنها به تعیین محل ذخیره اطلاعات یا مشخص‌کردن سطح دسترسی محدود نمی‌شود.
در یک مدل کامل حکمرانی داده باید مشخص باشد هر داده کجا نگهداری می‌شود، چه کسی به آن دسترسی دارد، با چه هدفی مورد استفاده قرار می‌گیرد و مسئولیت صحت و به‌روزبودن آن بر عهده چه بخشی است.
اما از نگاه رضایی، مهم‌ترین معیار این است که داده در نهایت وارد فرآیند تصمیم‌گیری شود.
داشتن داشبوردهای مدیریتی متعدد، بدون استفاده از اطلاعات آنها در تصمیم‌های واقعی، به معنای تحقق کامل حکمرانی داده نیست.
چشم‌انداز تحول دیجیتال صنعت پتروشیمی
هدف نهایی تحول دیجیتال در صنعت پتروشیمی، وابستگی به یک فناوری خاص نیست؛ بلکه فناوری اطلاعات باید به‌عنوان زیرساختی برای ایجاد تحول در تصمیم‌گیری، بهره‌وری، ایمنی، کاهش هزینه‌ها و خلق ارزش مورد استفاده قرار گیرد.
در چنین مدلی، داده دقیق و به‌موقع در اختیار تصمیم‌گیر قرار می‌گیرد، هوش تجاری امکان تحلیل آن را فراهم می‌کند و هوش مصنوعی می‌تواند در مراحل بعدی به تصمیم‌یار صنعت تبدیل شود.
به این ترتیب، سامانه شهاب، حکمرانی داده، هوش تجاری و هوش مصنوعی را می‌توان بخش‌هایی از یک مسیر واحد برای حرکت صنعت پتروشیمی به سمت تصمیم‌گیری هوشمند دانست؛ مسیری که موفقیت آن در نهایت باید در عملکرد واقعی صنعت و کیفیت تصمیم‌های مدیریتی قابل مشاهده باشد.
ارسال دیدگاه