خودکفایی پتروشیمی با توسعه دانش فنی و کاتالیست‌های ایرانی

به گزارش پتروقلم، خودکفایی در صنعت پتروشیمی تنها به افزایش ظرفیت تولید یا راه‌اندازی مجتمع‌های جدید محدود نمی‌شود. بخش قابل‌توجهی از استقلال صنعتی این صنعت به دسترسی پایدار به دانش فنی، کاتالیست‌ها، مواد شیمیایی و فناوری‌های فرایندی مورد نیاز واحدهای تولیدی وابسته است.

در شرایطی که تأمین برخی تجهیزات و مواد تخصصی از منابع خارجی می‌تواند هزینه‌های ارزی و ریسک عملیاتی مجتمع‌های پتروشیمی را افزایش دهد، توسعه فناوری داخلی به یکی از اولویت‌های مهم صنعت تبدیل شده است.

خبر مرتبط

فاز یک پتروشیمی پردیس به تولید بازگشت؛ فازهای یک و دو با ۸۰ درصد ظرفیت فعال شدند

شرکت پتروشیمی پردیس از راه‌اندازی مجدد فاز یک این مجتمع پس از حدود دو ماه توقف خبر داد. با بازگشت این فاز...

محمد کرمانی، مدیرعامل شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، با تشریح عملکرد این مجموعه در دولت چهاردهم، بر اهمیت عبور از مرحله تحقیق و دستیابی به مرحله تولید صنعتی و تجاری‌سازی تأکید کرده است. به گفته او، نتیجه واقعی فعالیت‌های پژوهشی زمانی نمایان می‌شود که یک فناوری بتواند وارد چرخه تولید شده و نیاز صنعت را پاسخ دهد.

تولید داخلی کاتالیست‌های راهبردی پتروشیمی

یکی از مهم‌ترین محورهای فعالیت شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، توسعه و تجاری‌سازی کاتالیست‌های مورد نیاز صنعت است.

کاتالیست‌های سنتز متانول، آمونیاک و اتیلن اکسید (EO) با دانش فنی این شرکت به مرحله تولید صنعتی رسیده و در مجتمع‌های مختلف پتروشیمی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

از سوی دیگر، دانش فنی تولید تری‌اتیل آلومینیوم (TEAL) نیز در کشور توسعه یافته و قرار است طی ماه‌های آینده تولید این ماده برای نخستین بار در داخل کشور و تحت لیسانس شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی آغاز شود.

TEAL از مواد مهم مورد استفاده در فرایند پلیمریزاسیون پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن محسوب می‌شود و تولید داخلی آن می‌تواند بخشی از نیاز ارزی صنعت پتروشیمی به این ماده را کاهش دهد.

توسعه دانش فنی و حرکت فناوری‌های ایرانی به سمت بازار

تجاری‌سازی یک فناوری صنعتی معمولاً به زمان، سرمایه‌گذاری و همکاری میان مجموعه‌های پژوهشی و مصرف‌کنندگان نیاز دارد. شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی نیز در این دوره تلاش کرده است فاصله میان فعالیت‌های تحقیقاتی و نیاز واقعی مجتمع‌های صنعتی را کاهش دهد.

در همین چارچوب، دانش فنی کاتالیست‌های شیفت آب-گاز دما پایین (LTSC) و متاناسیون آماده واگذاری به شرکت‌های متقاضی شده است.

همچنین دانش فنی کاتالیست‌های زیگلر-ناتا برای تولید پلی‌اتیلن سنگین در فناوری‌های میتسویی و هوستالن نهایی شده و امکان عرضه آن به بازار فراهم شده است.

در بخش محصولات پلیمری نیز یکی از دستاوردهای قابل توجه، دستیابی به دانش فنی تولید گرید ویژه پلی‌اتیلن سنگین (HDPE) برای تولید درپوش بطری‌های نوشیدنی‌های گازدار است.

این گرید با هدف برخورداری از مقاومت بالا در برابر تنش‌های محیطی و قابلیت فرآیندپذیری در خطوط تولید با سرعت بالا طراحی شده و آزمایش‌های صنعتی آن در شرکت‌های تولیدکننده درپوش بطری با موفقیت انجام شده است.

نتایج آزمون‌های انجام‌شده نیز نشان داده است که محصول داخلی قابلیت جایگزینی نمونه‌های خارجی را دارد؛ موضوعی که می‌تواند زمینه را برای کاهش وابستگی به واردات این محصول تخصصی فراهم کند.

کاتالیست‌های ایرانی؛ ۶۰ درصد نیاز صنعت داخلی‌سازی شد

بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، حدود ۶۰ درصد کاتالیست‌های مورد نیاز صنعت نفت کشور در حال حاضر توسط شرکت‌های داخلی تولید و در واحدهای صنعتی مصرف می‌شود.

در بخش دیگری از این برنامه، دانش فنی تولید کاتالیست‌های باقی‌مانده نیز در مقیاس‌های آزمایشگاهی و نیمه‌صنعتی توسعه پیدا کرده و فرآیند افزایش مقیاس تولید آن‌ها تا رسیدن به سطح تجاری در حال پیگیری است.

این روند می‌تواند در کنار کاهش وابستگی خارجی، امنیت تأمین کاتالیست برای واحدهای پتروشیمی را نیز افزایش دهد.

صرفه‌جویی ارزی با تولید کاتالیست در داخل کشور

ارزش کاتالیست‌های مورد استفاده در صنعت نفت کشور سالانه حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود.

از این میزان، حدود ۷۰۰ میلیون دلار مربوط به کاتالیست‌هایی است که در داخل کشور تولید می‌شوند. بنابراین توسعه ظرفیت تولید داخلی این محصولات می‌تواند نقش قابل توجهی در کاهش نیاز ارزی صنعت داشته باشد.

عملکرد کاتالیست‌های ایرانی در رقابت با نمونه‌های خارجی

شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی در توسعه محصولات خود، عملکرد و مشخصات فنی نمونه‌های داخلی را با محصولات شرکت‌های معتبر بین‌المللی مقایسه می‌کند.

بازخورد مجتمع‌های پتروشیمی مصرف‌کننده کاتالیست‌های تولیدشده تحت لیسانس این شرکت نشان می‌دهد عملکرد محصولات داخلی در سطح مطلوبی قرار دارد.

بر اساس ارزیابی‌های اعلام‌شده، کاتالیست‌های سنتز متانول و برخی کاتالیست‌های مورد استفاده در فرایند ریفورمینگ در بعضی ویژگی‌ها حتی عملکردی بهتر از نمونه‌های خارجی داشته‌اند.

تداوم این مسیر و استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز پژوهشی می‌تواند زمینه توسعه نسل جدید کاتالیست‌های ایرانی با راندمان بالاتر را فراهم کند.

همکاری با دانش‌بنیان‌ها؛ مسیر تبدیل پژوهش به محصول صنعتی

یکی از محورهای مهم سیاست شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، توسعه همکاری میان صنعت، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و شرکت‌های دانش‌بنیان است.

در این مدل، نیازهای واقعی مجتمع‌های پتروشیمی می‌تواند مسیر تحقیقات را مشخص کند و مشارکت صنعت نیز بخشی از منابع مورد نیاز برای توسعه فناوری را تأمین کند.

همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان تاکنون به تولید تجاری کاتالیست‌های سنتز آمونیاک و اتیلن اکسید، ادامه تولید کاتالیست سنتز متانول و تولید اکتیویتور بهبودیافته کربنات پتاسیم منجر شده است.

شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی در حال حاضر با حدود ۳۰ شرکت دانش‌بنیان بر اساس زمینه فعالیت آن‌ها تفاهم‌نامه، موافقت‌نامه یا قرارداد همکاری دارد.

توسعه فناوری‌های جدید برای کاهش مصرف انرژی

فعالیت‌های شرکت تنها به کاتالیست و محصولات شیمیایی محدود نیست و حوزه انرژی و بهینه‌سازی مصرف سوخت نیز در برنامه‌های فناورانه آن قرار دارد.

طراحی، اصلاح، بهینه‌سازی و ساخت مشعل‌های جدید با هدف کاهش مصرف سوخت، رفع مشکلات عملیاتی و استفاده بهتر از گازهای مازاد ارسالی به مشعل‌ها از جمله اقدام‌های انجام‌شده در این حوزه است.

این فناوری‌ها در چند مجتمع پتروشیمی از جمله پتروشیمی‌های نوری، سبلان، بوشهر و بندرامام مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

تمرکز ویژه بر استفاده از گازهای مازاد، به‌ویژه هیدروژن، علاوه بر کاهش مصرف گاز می‌تواند به بهبود بهره‌وری انرژی و کاهش اتلاف منابع در مجتمع‌های پتروشیمی کمک کند.

حرکت به سمت تولید پلیمرهای پیشرفته و با ارزش افزوده بالا

توسعه زنجیره ارزش و تولید محصولات پیچیده‌تر و با ارزش افزوده بالاتر از دیگر محورهای مورد توجه شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی است.

در همین راستا، مذاکرات برای جذب سرمایه‌گذار و مشارکت در احداث واحد صنعتی تولید پلی‌وینیل الکل (PVA) با استفاده از دانش موجود در شرکت انجام شده و این همکاری در آستانه امضای قرارداد قرار دارد.

همچنین مذاکرات فنی و تجاری با یک شرکت خصوصی برای اجرای یک همکاری فناورانه و احداث نخستین واحد صنعتی UHMWPE یا پلی‌اتیلن با وزن مولکولی فوق‌بالا در کشور در جریان است.

اجرای این طرح‌ها در صورت نهایی‌شدن می‌تواند گام تازه‌ای در مسیر توسعه پلیمرهای مهندسی و محصولات پتروشیمی با ارزش افزوده بیشتر باشد.

توسعه دانش فنی پروپیلن و پلی‌پروپیلن

در بخش دیگری از فعالیت‌ها، قرارداد تولید پلی‌پروپیلن تحت لیسانس شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی برای احداث در پتروشیمی پارس به امضا رسیده است.

مدارک مهندسی پایه این طرح نیز به‌طور کامل در اختیار سازنده پروژه قرار گرفته است.

همچنین مدارک مهندسی پایه مورد نیاز برای احداث واحد تولید پروپیلن از متانول تهیه و برای یک شرکت داخلی ارائه شده است.

این پروژه‌ها می‌توانند در توسعه زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی و حرکت به سمت تولید محصولات پایین‌دستی و با ارزش افزوده بیشتر نقش داشته باشند.

کارنامه شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی در چند عدد

کارنامه این شرکت در دولت چهاردهم را می‌توان با مجموعه‌ای از شاخص‌های فناورانه و صنعتی خلاصه کرد.

شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی اکنون مالک دانش فنی ۲۰ فرایند و ماده شیمیایی در صنعت پتروشیمی است که ۱۷ مورد از این دانش‌های فنی در اختیار متقاضیان قرار گرفته است.

دانش‌های فنی قابل ارائه شرکت حوزه‌هایی همچون متانول، انواع پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، متانول به پروپیلن (MTP)، آمونیاک، وینیل استات مونومر (VAM) و پلی‌وینیل الکل (PVA) را شامل می‌شود.

در حوزه کاتالیست نیز ۲۴ کاتالیست و آغازگر مورد نیاز صنعت نفت با دانش فنی این مجموعه توسعه یافته و برای بخش قابل توجهی از آن‌ها قراردادهای تجاری‌سازی به امضا رسیده است.

در مجموع، آنچه از عملکرد این شرکت به دست می‌آید، تلاش برای عبور از پژوهش صرف و رساندن فناوری ایرانی به مرحله تولید، فروش و استفاده صنعتی است؛ مسیری که در صورت تداوم می‌تواند هم به کاهش وابستگی ارزی و فناورانه صنعت پتروشیمی و هم به تقویت شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی کمک کند.

جدول مهم‌ترین دستاوردهای فناورانه

در نهایت، رویکرد جدید شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی را می‌توان حرکت از «تولید دانش» به سمت «تولید محصول مبتنی بر دانش» دانست؛ رویکردی که در صورت اتصال مؤثرتر پژوهش به نیازهای صنعت، می‌تواند مسیر توسعه فناوری، افزایش تولید داخلی و تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی را شتاب دهد.