به گزارش پتروقلم، محمد هادی منحصر، متخصص دیپلماسی انرژی و سیاست‌گذاری استراتژیک صنعت پتروشیمی، با بررسی ابعاد اقتصادی بازسازی این صنعت، بر ضرورت عبور از تعمیرات فنی و حرکت به سمت یک برنامه جامع برای افزایش تاب‌آوری، کاهش ریسک‌های عملیاتی و تقویت رقابت‌پذیری در بازارهای صادراتی تأکید می‌کند.
بازگشت ظرفیت تولید، لزوماً به معنای احیای اقتصاد پتروشیمی نیست
بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی در ۶ مهر ۱۴۰۵، حدود ۶۰ درصد از ظرفیت تولید ازدست‌رفته صنعت پتروشیمی در پی جنگ به مدار بازگشته است. این آمار از پیشرفت عملیات بازسازی حکایت دارد، اما برای ارزیابی دقیق وضعیت صنعت باید شاخص‌هایی مانند میزان تولید واقعی، حجم فروش، درآمد عملیاتی و ارز حاصل از صادرات نیز بررسی شوند.
گزارش منتشرشده در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ درباره عملکرد شش مجتمع از هفت مجتمع اصلی هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس نشان می‌دهد که تولید این واحدها در دو ماه نخست سال به حدود ۴۰۰ هزار تن رسیده است؛ درحالی‌که تولید آنها در مدت مشابه سال قبل حدود ۳.۱ میلیون تن بود. این ارقام از افتی نزدیک به ۸۷ درصد حکایت دارند.
البته این داده‌ها به مجتمع‌های مورد اشاره در هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس مربوط است و نمی‌توان آن را به کل صنعت پتروشیمی کشور تعمیم داد. بااین‌حال، نتایج یادشده اهمیت زیرساخت‌های مشترک، از جمله شبکه برق، بخار و آب صنعتی، را در تداوم فعالیت مجتمع‌های به‌هم‌پیوسته نشان می‌دهد.
در چنین شرایطی، تعمیر یک زیرساخت مشترک ممکن است امکان فعالیت چند واحد تولیدی را به‌طور هم‌زمان فراهم کند و بازده اقتصادی بیشتری نسبت به بازسازی جداگانه یک واحد داشته باشد. بنابراین، اولویت‌بندی پروژه‌ها باید بر اساس میزان تأثیر آنها بر احیای کل زنجیره تولید انجام شود.
بازسازی پتروشیمی باید بر مبنای بازده اقتصادی اولویت‌بندی شود
ظرفیت اسمی نصب‌شده صنعت پتروشیمی ایران در پایان سال ۱۴۰۴ از ۱۰۱ میلیون تن در سال فراتر رفت و تولید سالانه بیش از ۷۵ میلیون تن گزارش شد. همچنین، ارزش محصولات تولیدی این صنعت بیش از ۲۲ میلیارد دلار اعلام شده بود که حدود ۱۲ میلیارد دلار آن به صادرات و بیش از ۱۰ میلیارد دلار به فروش داخلی اختصاص داشت.
این ارقام نشان می‌دهد که توقف فعالیت مجتمع‌ها تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه هزینه اقتصادی قابل‌توجهی از محل کاهش تولید، افت فروش و محدود شدن درآمدهای ارزی به همراه دارد.
برای مدیریت مؤثر بازسازی، پیشنهاد می‌شود شرکت ملی صنایع پتروشیمی یک سازوکار یکپارچه برای ارزیابی و اولویت‌بندی پروژه‌ها ایجاد کند. در این چارچوب، هر پروژه باید بر اساس پنج معیار اصلی بررسی شود:
- ظرفیت تولیدی که با اجرای پروژه به مدار بازمی‌گردد؛
- مدت‌زمان موردنیاز برای تکمیل تعمیرات و راه‌اندازی؛
- هزینه سرمایه‌گذاری و بازسازی؛
- حاشیه سود محصولات قابل‌تولید؛
- میزان درآمد ارزی قابل‌تحقق پس از بازگشت به تولید.
بر این اساس، پروژه‌هایی که با هزینه کمتر و در زمان کوتاه‌تر امکان رفع گلوگاه‌های حیاتی و بازگرداندن چند واحد تولیدی را فراهم می‌کنند، باید در اولویت تخصیص منابع قرار گیرند.
انتشار گزارش‌های ماهانه از پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها، هزینه‌های انجام‌شده و میزان تولید بازیابی‌شده نیز می‌تواند شفافیت تصمیم‌گیری و امکان ارزیابی عملکرد برنامه بازسازی را افزایش دهد.
سه راهکار برای تبدیل بازسازی به سیاست صنعتی پایدار
۱. ایجاد ذخایر راهبردی تجهیزات و قطعات حیاتی
یکی از اقدامات ضروری برای کاهش ریسک توقف طولانی‌مدت مجتمع‌ها، شناسایی تجهیزات و قطعاتی است که تأمین آنها به زمان زیادی نیاز دارد. تدوین فهرست اقلام راهبردی، تنوع‌بخشی به منابع تأمین و توسعه توان تعمیر و ساخت داخلی می‌تواند وابستگی عملیاتی صنعت به زنجیره‌های تأمین آسیب‌پذیر را کاهش دهد.
هدف از این سیاست، دستیابی به خودکفایی مطلق نیست؛ بلکه باید امکان جایگزینی سریع‌تر قطعات حساس و کاهش مدت توقف تولید در شرایط بحرانی فراهم شود.
۲. مقاوم‌سازی زیرساخت‌های مشترک پتروشیمی
برق، بخار، آب صنعتی، خطوط انتقال خوراک و سامانه‌های کنترل از مهم‌ترین بخش‌هایی هستند که اختلال در آنها می‌تواند فعالیت چندین واحد تولیدی را تحت تأثیر قرار دهد.
ازاین‌رو، برنامه بازسازی باید علاوه بر تعمیر تجهیزات آسیب‌دیده، شامل ارزیابی نقاط آسیب‌پذیر، پیش‌بینی مسیرهای تأمین پشتیبان و افزایش امکان تداوم خدمات حیاتی نیز باشد.
معیار موفقیت این اقدامات، صرفاً تکمیل عملیات تعمیراتی نیست؛ بلکه باید کاهش مدت توقف زنجیره تولید در رخدادهای احتمالی آینده نیز اندازه‌گیری شود.
۳. احیای بازارهای صادراتی و جریان درآمد ارزی
بازگشت تجهیزات به مدار تولید زمانی به احیای اقتصادی منجر می‌شود که شرکت‌ها بتوانند محصولات خود را به بازار عرضه کنند، قراردادهای فروش را حفظ یا احیا کنند و درآمد حاصل از صادرات را در زمان مناسب دریافت کنند.
در این مسیر، وضعیت حمل‌ونقل دریایی، پوشش بیمه‌ای، مسیرهای انتقال محموله، دسترسی به بازارهای هدف و سازوکار وصول مطالبات ارزی باید به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
با توجه به اینکه صادرات پتروشیمی ایران پیش از جنگ حدود ۲۹ میلیون تن و ارزش آن نزدیک به ۱۳ میلیارد دلار برآورد شده بود، بازگشت به سطح قابل‌قبولی از صادرات باید به‌عنوان یکی از شاخص‌های مستقل موفقیت بازسازی تعریف شود.
تنوع‌بخشی به بازارهای مقصد، حفظ مشتریان قدیمی و تدوین برنامه فروش متناسب با ظرفیت واقعی تولید نیز می‌تواند از ایجاد اختلال مجدد در جریان درآمدی شرکت‌ها جلوگیری کند.
شاخص‌های ارزیابی موفقیت بازسازی صنعت پتروشیمی
برای ارزیابی میزان پیشرفت بازسازی، لازم است میان بازگشت ظرفیت اسمی، افزایش تولید واقعی و احیای درآمد اقتصادی تفاوت قائل شویم. شاخص‌های زیر می‌توانند مبنای گزارش‌دهی دوره‌ای شرکت ملی صنایع پتروشیمی قرار گیرند.
| شاخص ارزیابی | هدف | معیار سنجش |
|---|---|---|
| ظرفیت بازگشته به مدار | احیای توان تولید | درصد ظرفیت بازیابی‌شده |
| تولید واقعی | افزایش تولید قابل‌فروش | حجم تولید ماهانه |
| زیرساخت‌های مشترک | کاهش توقف زنجیره تولید | مدت و تعداد اختلال‌ها |
| درآمد صادراتی | احیای جریان ارز | ارزش صادرات و ارز وصول‌شده |
| هزینه بازسازی | تخصیص بهینه منابع | هزینه در برابر ظرفیت بازیابی‌شده |
| بازارهای صادراتی | حفظ و توسعه مشتریان | حجم فروش و تنوع بازارهای مقصد |
انتشار منظم این شاخص‌ها در قالب یک داشبورد مدیریتی می‌تواند امکان مقایسه عملکرد پروژه‌ها با وضعیت پیش از جنگ را فراهم کند و مشخص سازد که منابع بازسازی تا چه اندازه به افزایش تولید و درآمد منجر شده‌اند.
معیار نهایی بازسازی؛ تولید پایدار و بازگشت درآمد ارزی
بازسازی موفق صنعت پتروشیمی زمانی محقق می‌شود که سه نتیجه به‌طور هم‌زمان قابل‌اندازه‌گیری باشد: افزایش تولید واقعی، کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و احیای درآمدهای صادراتی.
بازگشت ۶۰ درصد از ظرفیت ازدست‌رفته، نقطه‌ای مهم در مسیر احیاست؛ اما برای سنجش میزان ترمیم اقتصاد پتروشیمی، باید مشخص شود چه میزان از ظرفیت بازگشته به تولید پایدار تبدیل شده و چه سهمی از درآمدهای ازدست‌رفته دوباره به شرکت‌ها بازگشته است.
مسئله راهبردی صنعت پتروشیمی ایران تنها جبران خسارت‌های گذشته نیست. بازسازی باید فرصتی برای اصلاح ساختارهای آسیب‌پذیر، ارتقای آمادگی در برابر بحران و تقویت جایگاه صادراتی کشور باشد.
اگر این فرایند به تعمیر تجهیزات محدود بماند، بخشی از ریسک‌های عملیاتی همچنان پابرجا خواهد بود. در مقابل، پیوند دادن بازسازی با اولویت‌بندی اقتصادی، مقاوم‌سازی زیرساخت‌های مشترک و بازآرایی راهبرد صادرات می‌تواند زمینه افزایش تاب‌آوری و رقابت‌پذیری صنعت پتروشیمی ایران را فراهم کند.
ارسال دیدگاه